Een participatief actie-onderzoek naar inclusieve stadsvernieuwing en de integratie van de Comunidade do Pilar.

Hedendaagse stadsvernieuwing in historische (haven-)gebieden, zoals Bairro do Recife (Brazilië), wordt veelal gedomineerd door een marktgedreven vastgoedlogica. Dit leidt tot stedelijke dissonantie, ruimtelijke fragmentatie en de sluipende verdringing van kwetsbare groepen zoals de Comunidade do Pilar. Deze masterproef onderzoekt hoe dergelijke top-down processen kunnen worden omgebogen naar inclusieve stedelijke ontwikkeling, waarbij de gemarginaliseerde gemeenschap optreedt als een actieve ruimtelijke actor in plaats van een lijdend voorwerp van gentrificatie.

Via het methodologische raamwerk van Design- Driven Participatory Action Research (DD-PAR) werd stedenbouwkundig ontwerp ingezet als instrument voor ruimtelijke co-creatie en bemiddeling. In nauwe samenwerking met de bewoners zijn de sociale en ruimtelijke breuklijnen op het eiland geanalyseerd door middel van mental mapping, interviews en bottom-up ontwerpworkshops. Dit participatieve veldwerk resulteerde in het ruimtelijke tegenantwoord van de ‘Urban Spine’: een verbindend stedenbouwkundig raamwerk dat de gefragmenteerde stadsdelen herenigt via tactische
straatinterventies en drie thematische, transversale assen.

Binnen dit netwerk wordt de leegstaande Fábrica da Pilar getransformeerd van een uitsluitende fysieke barrière naar een vitale sociaal-economische hub voor de wijk.

Concluderend toont dit onderzoek aan dat architectuur en stedenbouw effectief kunnen fungeren als instrumenten
voor empowerment en anti-gentrificatie. Door de dagelijkse leefwereld van de bewoners te vertalen naar concrete, lokaal gedragen ontwerpstrategieën, biedt deze benadering een sociaal rechtvaardig alternatief dat het fundamentele ‘Recht op de Stad’ structureel verankert.